Wat ik van Gerrit Zalm geleerd heb en leuk vond als jonge ambtenaar, is dat hij altijd de degene die de nota had geschreven aan tafel wilde. Ze wilden niet de directeuren of de Directeuren-Generaals. Af en toe wilde hij een directeur. Dat tolereerde hij. De mensen aan tafel zaten in de schalen 10, 11, 12 en 13. Die hadden het stuk gemaakt. Die kan ik beter bevragen over wat er staat. Je krijgt een eerlijker antwoord. Veel minder het politieke sausje of de beleidsmatige haalbaarheidssaus. Deze wordt eraf gehaald. Je krijgt een veel analytischer antwoord. Het is voor mij makkelijker om er een politieke saus overheen te doen. Dat is voor ambtenaren leuk, ook om zelf te toetsen. Hardop denkend: wat zijn dingen waar we rekening mee moeten houden? Als jullie dit opschrijven en de Kamer reageert zo, wat doe ik dan?
Voor die ambtenaren kan dat leuk zijn. Voor de tussenliggende lagen kan dat ingewikkeld zijn.
Dat kan helaas.
Met andere woorden ben jij dit ook gaan doen. Jij hebt die les van Zalm overgenomen. Hoe is dat bevallen?
Dat is mij uitstekend bevallen. Dat zou ik iedereen aanraden. Het leukste vond ik het altijd om op een willekeurige knop van de lift te drukken. Verdieping 8. Ergens naartoe. Naar buiten stappen. De afdeling opstappen. Hallo, wat zijn jullie hier aan het doen? Je ziet de directeur uit zijn kamer snellen. Wat doe jij hier? Heel kinderachtig. Dat vond ik heel leuk.
Wat gaf de kick? Dat doe je niet zomaar. Had je het gevoel dat het nodig was?
Nee, maar het is fijn en goed. Bijvoorbeeld voor de ambtenaar die de nota schrijft aan tafel. Het zorgt voor commitment, betrokkenheid en meedenken. Je staat open voor wat politiek haalbaar is, maar ook wat beleidsmatig wenselijk is. Voor dat onderdeel ben ik altijd gevoelig geweest.
De combinatie van PvdA en CDA was niet alleen tussen mij en Balkenende. Het was in zijn algemeenheid. Denk aan Den Uyl, Van Agt of Kok, Lubbers. Het was nooit zonder problemen. Die spanningen waren er ook.
Hoe gaan de contacten met je eigen politieke partij in zo'n periode? Kun je daar iets over zeggen?
Ik had een politiek assistent in dienst op het ministerie. Zij werd ingeschakeld zo gauw iets partijpolitiek werd. Ik kon het land in moeten richting een partij. Er speelde bepaalde vergaderingen met partijbestuur of de fractie. Ik moest daarop voorbereid worden. Daar waren dossiers vanuit het ministerie voor nodig. Dat liep via haar. De ambtenaren vonden dat heel fijn. Zij voelen zich meteen oncomfortabel. Vooral als zij ingeschakeld worden bij zaken die partijpolitiek zijn. Zij moeten met een neutraliteit hun werk kunnen doen. Zodra het partijpolitiek werd, zeiden ze dat Lianne dat doet. Dat was voor hen fijn. Het was voor mij een makkelijk aanspreekpunt. Dat had ik pas vrij laat door. Als staatssecretaris heb ik 5 of 6 ambtenaren uitgenodigd. Dat was voor broodjes op het ministerie. Dat zijn ambtenaren waarvan ik vermoedde dat ze linksig waren. Van sommigen wist ik het. Ik vroeg of ze met mij wilden nadenken. Dat ging over goede programmapunten voor de PvdA de komende vier jaar. Die avond ging goed. Het had geen vervelende gevolgen. Dat was een rolvermenging. Dat moet je niet doen. Ze werkten in een hiërarchische verhouding voor mij als ambtenaar. Dat had ook voor Gerrit Zalm of anderen kunnen zijn.
Loyaal naar welke politieke kleur dan ook.
Elke bewindspersoon begint met dit en dit ga ik doen. De eerste drie maanden zijn weg. De gouden regel is dat we dingen goed doen en ik doe dingen fout. We not I, zoals dat heet. We doen dingen goed en ik doe dingen fout. Dat weet iedereen. Ik heb Sybilla Dekker opgevolgd. Zij moest uit het kabinet. Dit was vanwege iemand bij de Schipholbrand die 5 à 7 niveaus lager zat. Dat kon ze echt niet weten. Dat weet ook iedereen, maar dat is het principe van de loyaliteit. Het is Weber. Je hebt rugdekking door de rangen heen. Dat dwingt loyaliteit af. Ambtenaren moeten weten dat de bazen tot de hoogste baas loyaal zijn aan de laagste. Die nemen de schuld over van de laagste. Op het moment dat je dat doet en er toch iets misgaat, is het fenomenaal wat de ambtenarij kan corrigeren. Iedereen weet dat dit niet kan. De hoogste neemt het over. Ze worden heel loyaal. Als ambtenaren heel loyaal zijn, moet je kijken wat zo'n ministerie kan. Dat is niet normaal meer wat die kunnen corrigeren. Ambtenaren op andere ministeries werken ook mee als ze dit zien. We not I is het geheime recept. Altijd weer.